Logo

Specyfika funkcjonowania społeczno-zawodowego osób z zaburzeniami psychicznymi

Osoby z zaburzeniami psychicznymi (OZP) z powodu specyfiki swojego schorzenia borykają się z trudnościami w funkcjonowaniu społecznym, szczególnie na rynku pracy. Ponadto, z racji ciążących na nich stereotypów, często są spychane na margines życia społecznego.

Na zaburzenia psychiczne i neurologiczne cierpi około 450 mln ludzi na całym świecie. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) przewiduje wzrost ich liczby w ciągu najbliższych 20 lat. Według WHO w 2020 r. depresja znajdzie się na drugim miejscu spośród wszystkich chorób będących przyczyną śmierci ludzi na całym świecie, wyprzedzana jedynie przez chorobę niedokrwienną serca. Odpowiedzialnością za ten stan rzeczy obarcza się stresujący styl życia, a także rosnące ubóstwo i przemoc. Cierpienia OZP są pogłębiane przez nietolerancję społeczeństwa powodującą poczucie lęku. Sytuacja ta prowadzi często do niekorzystnej zmiany sposobu funkcjonowania chorych i blokuje ich aktywności. W konsekwencji powoduje to narastanie izolacji społecznej, wycofanie z dotychczasowych kontaktów, a także przyjmowanie postawy biernej, zależnej oraz lękowej.

W Polsce żyje obecnie około 490 tys. osób z zaburzeniami psychicznymi. Niepełnosprawność ta częściej dotyka osoby młode i w średnim wieku (11%) niż starsze (4%), zarówno kobiety (51%), jak i mężczyzn (49%). Według autorów raportu „Sytuacja zdrowotna ludności Polski” opublikowanego przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego, w 2008 r. aż 1 305 tys. osób poddana była opiece ambulatoryjnej z powodu zaburzeń psychicznych. Liczba osób leczonych z tego powodu w oddziałach psychiatrycznej opieki całodobowej wyniosła ponad 209 tys. Warto podkreślić, że około 80% tej grupy stanowiły osoby wykluczone z rynku pracy, tymczasem co najmniej 120 tys. spośród nich powinno uczestniczyć w programach pracy i rehabilitacji społeczno-zawodowej. Z danych zawartych w ww. raporcie wynika, iż wszystkie formy tego rodzaju rehabilitacji wykorzystywane w tym okresie w Polsce obejmowały wsparciem około 9-10 tys. OZP, co stanowiło jedynie 8% rzeczywistego zapotrzebowania.

Do najczęstszych chorób psychicznych należy schizofrenia, na którą cierpi obecnie, czy będzie cierpiała w jakimś momencie swojego życia, jedna na 100 osób. Zapadalność na schizofrenię w Polsce waha się w granicach 15-30 na 100 tys. osób rocznie. W wielu społeczeństwach choroba ta jest czynnikiem stygmatyzującym - jest to efekt powszechnego niezrozumienia istoty tego schorzenia oraz objawów z nim związanych. Pierwsze objawy schizofrenii najczęściej pojawiają się u mężczyzn w wieku od 15 do 24 lat, natomiast wśród kobiet w 25-34 roku życia. Wynikiem tej choroby jest dezintegracja procesów poznawczych, powodująca błędny odbiór rzeczywistości. Długotrwałość schorzenia oraz utrwalanie się zaburzeń wpływa na rozwój dezadaptacji życiowej dotkniętych nią osób; stan ten może prowadzić do intensyfikacji objawów oraz dalszego wycofywania się z realnego świata, a w konsekwencji do pogłębienia izolacji, przerwania nauki, utraty zdolności do pracy czy ostatecznie - bezdomności. Około 40% pacjentów podejmuje próby samobójcze. Śmiertelność w wyniku samobójstw w przypadku schizofrenii wynosi ok. 10% i aż 12-krotnie przekracza analogiczny wskaźnik obserwowany w polskim społeczeństwie. Osobistą tragedię osób chorych na schizofrenię często pogłębia fakt zapadania na tę chorobę we wczesnym okresie dorosłości, czyli w momencie, w którym buduje się podwaliny życia zawodowego i rodzinnego.

Według Instytutu Psychologii Zdrowia jedynie 2% chorych na schizofrenię w Polsce ma pracę. Przyczyny takiego stanu rzeczy nie mają charakteru medycznego, ani nie wynikają z samej specyfiki schorzenia. Towarzystwo Przyjaciół Niepełnosprawnych z Łodzi opierając się na własnych doświadczeniach wskazuje na dwa główne problemy związane z podejmowaniem pracy przez OZP. Pierwszym z nich są stereotypy i uprzedzenia wśród osób z otoczenia chorujących psychicznie, które wciąż budzą niechęć i lęk. Stereotypy i przesądy piętnują OZP, jako niezdolne do pracy i niepoczytalne, co powoduje ich wykluczenie z życia społecznego oraz zawodowego. Szczególnie dramatycznie przedstawia się sytuacja tych osób środowisku wiejskim, co wynika m.in. z ograniczonego dostępu tej społeczności do rehabilitacji psychiatrycznej, niewielkiej wiedzy jej członków na temat specyfiki samej choroby, jak również braku tolerancji środowiska wiejskiego wobec inności. Ponadto, chorzy przyjmujący leki psychotropowe często nie mogą wykonywać ciężkich prac gospodarskich, toteż często traktowani są w swoim otoczeniu jako osoby bezużyteczne. Kolejną przyczyną niskiego stanu zatrudnienia tych osób są postawy pracodawców, którym łatwiej jest zaakceptować osobę z zaburzeniami np. narządów ruchu niż chorą psychicznie. Taki sposób postrzegania OZP przekłada się na niski poziom ich zatrudnienia, tymczasem osoby te mogą bardzo dobrze pracować - często posiadają olbrzymi potencjał oraz wiele różnych talentów. Problem stanowi również ich zatrudnianie w zakładach pracy chronionej (ZPCh), w których kierowane są na stanowiska wymagające pracy fizycznej, uniemożliwiające osobom o wyższych aspiracjach rozwój zawodowy (nie uwzględnia się ani ich potencjału, ani ograniczeń wynikających z choroby). Tymczasem aktywność zawodowa OZP jest często jednym z najistotniejszych czynników sprzyjających poprawie stanu ich zdrowia psychicznego, a także zapobiegających izolacji, stygmatyzacji i wykluczeniu społecznemu. Kolejnym problemem jest częsty brak odpowiedniego wykształcenia OZP, a co za tym idzie brak kwalifikacji. Osoby te często nie mają możliwości nabycia nowych umiejętności zawodowych; znaczna ich liczba nie ma również szans na zatrudnienie w wyuczonych zawodach, stąd konieczność prowadzenia w tej grupie szkoleń zawodowych. W sytuacji włączenia ich w szkolenia czy zatrudnienie, OZP potrzebują silnego wsparcia środowiska, do którego mają zaufanie i o którym wiedzą, że jest im przyjazne. Konsekwencją tych zjawisk jest bardzo niski wskaźnik osób z chorobami psychicznymi, które pozostają w zatrudnieniu.

Etiologia zaburzeń psychicznych jest wieloczynnikowa - wpływają na nie zarówno predyspozycje genetyczne, doznane urazy psychiczne, jak i czynniki środowiskowe. W istotny sposób do powstania zaburzeń, czy ich nasilenia może przyczynić się utrata pracy, bądź zagrożenie wypadnięcia z pełnionych ról społecznych. Nasilanie się tego typu zjawisk oraz stresujący tryb życia stanowią istotne czynniki zwiększonego występowania schorzeń psychicznych w ostatnich latach. Porównania statystyk prowadzą do wniosku, że zjawisko to ma tendencję wzrostową – w roku 2000 choroby psychiczne stanowiły przyczynę niepełnosprawności 5,1% osób, zaś cztery lata później tj. w roku 2004 już 7,9%. W grupie wiekowej 15-59 lat, czyli najbardziej aktywnej społecznie i zawodowo, wśród osób niepełnosprawnych również zaobserwowano znaczący wzrost tych schorzeń: z 7,5% w roku 2000 do 11,5% w 2004 r.

Źródło: "Wsparcie osób z zaburzeniami psychicznymi na rynku pracy II - podręcznik dobrych praktyk"

Data udostępnienia: 2016-09-16 08:07